اهداف ایجاد بازارچه های مرزی


اهداف ایجاد بازارچه های مرزی 

سوابق تاریخی مبادلات مرزی با شمال عراق
بنا به شواهد و اثار مستند تاریخی از زمان تشكیل دولت ماد و پس از آن كه به زمان حاضر ختم می گردد مناطق غربی ایران و همچنین شمال و شرق عراق ، جنوب شرقی تركیه و بخشی از سوریه محل استقرار قبایل و ایلات كرد بوده است .
این مناطق در هر دوره تاریخی وقایع سیاسی خاصی را به خود دیده اند . یكی از این وقایع تحولات دهه دوم قرن بیستم میلادی است كه با تاثیرپذیری از شرایط جهانی و اراده قدرت های بزرگ درگیر در جنگ جهانی اول با تجزیه امپراطوری عثمانی در محدوده سیاسی برخی از كشورها مرزبندی فعلی به وجود آمده است .
اما علی رغم وجود این مرزبندی ها به دلیل وجود عصبیت قومی و همجواری اكراد كشورهای سوریه ، عراق ، ایران و تركیه و همچنین وجود نسبت های خویشاوندی ، ارتباط اقتصادی و فرهنگی در بین آنها همچنان و به طور مستمر در طول چند دهه اخیر برقرار بوده است .
تا دهه های میانی قرن بیستم زندگی ایلاتی و عشایری برخی از تیره های كرد سبب ماوی گزیدن مهاجران فصلی در خاك كشور همسایه و گذار از مرزهای سیاسی ترسیم شده فعلی و تجاری را ولو به شكل سنتی همراه داشته است .
شاخص ترین این ارتباطات مربوط به رابطه بین كردستان ایران و عراق بوده است . زیرا علی رغم وقوع اتفاقات و جنگل های ناخوشایند در طی یك قرن اخیر ( به ویژه در كردستان عراق ) تبادل كالا همواره در مرزهای طرفین صرف نظر از نحوه و یا حجم آن صورت پذیرفته است و قطعا هم ادامه خواهد داشت .
سیر تاریخی این ارتباطات نشان می دهد كه از حدود سال 1330 هجری شمسی دولت های وقت ایران و عراق محدودیت هایی را در عبور و مرور غیر قانونی از مرزها به ویژه در شكل جمعی آن اعمال نمودند به دنبال این سیاست ، مهاجرت ها در بین دو مرز تقریبا كنترل گردید و سبب اسكان و تابعیت برخی از عشایر كوچ رو گردید .
اما اجرای این سیاست عملا دستگاه های دولتی (اعم از اجرایی و امنیتی ) را در امر كنترل مرزها مواجه با مشكلاتی نمود به نحوی كه عدم كارایی این سیاست ، نتوانست ترددهای انفرادی ، مبادلات و قاچاق كالا را مانع شود .
در این برهه از روابط ، اوضاع اقتصادی و ارتباطی هر دو كشور ایران و عراق به ویژه وضعیت راه های ارتباطی دو كشور به نحوی بود كه ساكنان مرزی دو طرف صادرات یا واردات از كشور همسایه را آسان تر ، ارزان تر و مقرون به صرفه تر از مبادله با داخل كشور خود ترجیح دهند .
این دوره كه به قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ختم می شود ، محدود به مبادله كالاهای بومی و مصرفی از قبیل چای ، توتون ، صابون ، البسه بومی ، كشمش ، خرما ، سیگار ، برگ سیگار و حبوبات بود .
در بین شهرهای غربی ایران به ویژه در مناطق كردنشین شهرهای سردشت ، پیرانشهر ، انویه ، مریوان ، بانه و پاوه بیشترین ارتباط و مبادله را با كردستان عراق داشته اند .
این روند تا سقوط رژیم شاهنشاهی ادامه داشت و پس از آن با توجه به ماهیت خاص نظام و ارزش های انقلاب اسلامی ، صادرات و واردات و اصولا روابط اقتصلادی و بازرگانی خارجی تعریف و چهار چوب جدیدی پیدا كرد ، به نحوی كه جمهوری اسلامی ایران در روابط خارجی خود صراحتا برخی از كشورها چون آمریكا و اسرائیل را تحریم نمود و علاوه بر این ، نوع كالاهای مجاز بای مبادله و همجنین مجازات های خاصی برای مبادله و یا تولید كالاهای ممنوعه تعیین نمود در این دوره كه مصادف با شروع جنگ تحمیلی و مسائل داخلی كردستان ایران بود نظارت و كنترل قوای نظامی و انتظامی ایران بر بعد اقتصادی مرزهای همجوار با شمال عراق تضعیف گردید ، به نحوی كه فصل دیگری در ارتباطات تجاری بین ساكنان دو طرف مرز به وجود آمد ، از ویژگی های این دوره ورود بی رویه و غیر قانونی كالاهای تولیدی كشورهای آسیای شرقی از طریق كردستان عراق به كشور ایران بود . عمده كالاهای وارده این دوره شامل كالاهایی چون شكر ، لوازم خانگی سبك ، لوازم صوتی ، البسه ، چای و بذور محصولات جالیزی بود . در این برهه واردات از طریق مرزهای كردستانات ایران بسیار فزون تر از صادرات بود ، دلیل عمده این تراز منفی هم وضعیت بحرانی كردستان ایران ، عدم تولید كالا در این منطقه ، ترس صاحبان واحدهای تولیدی سایر مناطق كشور از سرمایه گذاری در كردستان ، عدم اطمینان وصول مطالبات صادرات كالا به عراق و همچنین وجود كالاهای ارزان قیمت ، شكیل و سودآور تولیدی كشورهای آسیای شرقی در شمال عراق بود اثرات عمده این وضعیت صرف نظر از بعد اقتصادی و اختلال در شبكه تولید و توزیع و مصرف داخلی ، تضییع حقوق متعلق به دولت را نیز به همراه داشته است . پس از پایان جنگ ، دولت ایران در صدد بازسازی و نوسازی مناطق آسیب دیده برآمد . ولی كشور عراق با حمله به كویت واشغال آن سودای غیر از بازسازی را در سر داشت .
این حمله تحولاتی عمیق در روابط اقتصادی و تجارت بین المللی متحمل شد بدین معنی كه پس از بیرون راندن قوای نظامی عراق از كویت یورش ارتش عراق به شمال و جنوب این كشور بازداشته شد و با تصویب و اجرای طرح های ایجاد مدار پرواز ممنوع ، تحریم اقتصادی ، برنامه نفت در مقابل غذا و خالی شدن قوای دولت مركز ی در اداره شمال منافع سیاسی و اقتصادی دولت بعث محدود گردید .
با اختصاص 13% از درآمد حاصل از فروش نفت عراق به منطقه شمال و توزیع ارزاق عمومی در مقابل فروش نفت زمینه برای افزایش صادرات كالاهای ایرانی فراهم گردید .
در این مقطع كه نقطه اغاز آن به سال 1992 برمی گردد ، كالاهایی چون ماشین آلات سنگین ، قطعات یدكی و دستگاه های فنی و صنعتی كه بعثا دست اول بودند از طریق قاچاق یا با مجوز رسمی وارد كشور شده اند .
اما پس از یك سال از تاریخ مذكور به دلیل كاهش چشمگیر مبادله اقتصادی شمال با دولت مركزی كه در پی جنگ و ناامنی داخلی حادث شده بود و همچنین اعمال حربه ساقط كردن اعتبار اسكناس 25 دیناری توسط دولت بعث كه منجر به ركورد و ورشكستگی بسیاری از كسبه و تجار ایرانی و عراق گردید بار دیگر مصرف كالاهای ایرانی در منطقه شمال عراق رو به افزایش نهاد .
كوچ میلیونی مردم به عنوان تبعات جنگ خلیج فارس واجرای عملیت نسل كشی رژیم بعث تحت عنوان انفال سبب اسكان و اقامت بسیاری از مردم شمال عراق در ایران گردید .
این اقامت ها از دیگر زمینه های موثر در آشنایی بیشتر با فرهنگ و ایجاد انگیزه مصرف كالاهای ایرانی بود . این اثرات و نیاز را می توان در حضور تجار كرد عراقی در شهرهای عمده ایران و همچنین حضور تجار غیر كرد ارانی در شمال عراق مشاهده نمود .
همان طور كه اشاره شد صادرات شمال عراق به ایران كه عمدتا به شكل قاچاق انجام می گرفت محدود به قطعات و ماشین الات دست دوم ، لوازم خانگی و صنعتی ، پارچه ، موز ، چای ، برنج ، سیگار و بلوریات بود كه اغلب آنها تولید ملی عراق نبودند ولی در مقابل ، صادرات كشور ما به منطقه مذكور (ولو به شكل قاچاق) حاكی از زنجیره فعالیت های تولیدی و اشتغال داخلی بود ( و هست ) ، استمرار این مبادلات سبب می گردد كه دولت در این مقطع زمانی با درك موقعیت و فرصت های پیش آمده در صدد برآید تا مبادلات موجود را قانونمند نماید و درمناطق مرزی كشور مكان هایی را تحت عنوان بازارچه های مشترك مرزی ایجاد نماید . تشكیل این بازارچه ها كه در اجرای قانون مقررات صادرات و واردات سال 1372 انجام می شود سیزده استان مرزی كشور را شامل می گردد .
در استان كردستان به عنوان یكی از استان های مرزی و هم جوار با شمال عراق از سال 1373 تا 1378 سه بازارچه مرزی در سطح شهرستان های سقز ، بانه و مریوان شروع به فعالیت می نمایند .
علاوه بر بازارچه های مذكور 6 بازارچه دیگر نیز در سایر استان های كردنشین غرب كشور تشكیل می شوند كه در حال حاضر در امر صادرات و واردات و تبادل كالا با شمال عراق فعالیت می كنند .

فهرست بازارچه های مرزی غرب كشور كه مجاور با كشور عراق ( شمال عراق ) هستند .

ردیف نام بازارچه شهرستان محل بازارچه اتان محل بازارچه منطقه طرف مبادله
1 تمرچین پیرانشهر آذربایجان غربی شمال عراق
2 قاسم رش سردشت آذربایجان غربی شمال عراق
3 كیله شین اشنویه آذربایجان غربی شمال عراق
4 سیران بند بانه كردستان شمال عراق
5 باشماق مریوان كردستان شمال عراق
6 سیف سقز كردستان شمال عراق
7 شوشمی پاوه كرمانشاه شمال عراق
8 شیخ صله جوانرود كرمانشاه شمال عراق
9 پرویز خان قر شیرین كرمانشاه شمال عراق
10 تیله كوه سرپل ذهاب كرمانشاه دولت مركزی عراق
11 خسروی خسروی (قصر شیرین) كرمانشاه دولت مركزی عراق
12 مهران ایلام ایلام دولت مركزی عراق

عمدتا واردات و یا صادرات از طریق بازارچه های مذكور توسط پیله وران ساكن در مناطق مرزی انجام می گیرد . رونق برخی از این بازاچه سبب شده تا تلاش هایی برای سامان دهی و توسعه مبادلات قانونی هم در بعد آماده سازی زیر ساخت ها و تاسیسات مورد نیاز و هم در بعد توسعه شبكه های تعاونی های مرزنشینان انجام گیرد .
گرچه هدف اصلی تشكیل این تعاونی ها تامین مایحتاج عمومی و اقلام مصرفی روستاهای مرزی بوده است و كالاهای وارداتی آن ها نسبت به پیله وران و بازرگانان از معافیت هایی برخوردار است اما در هر حال واردات آن ها منوط به انجام صادرات قبلی ات كه این مهم نیز ضرورتا از طریق مرز محل سكونت (بازارچه محل سكونت) صورت می گیرد .
علی رغم آن كه تعاونی های مرزنشینان استان كردستان در مقایسه با سایر استان های مررزی كشور با تاخیری چند ساله تشكیل شده اند اما از زمان تاسیس آن ها كه به سال 1379 بر می گردد رشد قابل توجهی داشته اند به طوری كه تعداد آن ها در سه شهر مرزی استان با 8 تعاونی و 82239 نفر عضو در سال 79 به سیزده تعاونی با بیش از 271921 نفر عضو در سال 81 می رسند .
اولین اثر این رشد را صرف نظر از كنترل بهداشتی واردات و ایجاد درآمد برای مرزنشینان و دولت می توان در تاثیر آن بر میزان صادرات به شمال عراق ملاحظه نمود .

صفحه اصلی تماس با ما نقشه سایت